Yaklaşık Maliyet Nasıl Hesaplanır? Mal Alımında Örnekli Rehber

Mal alımında yaklaşık maliyet: 4734 md. 9 ve Mal Alımı Yönetmeliği md. 7-8'e göre fiyat kaynakları, proforma isteme, ithal üründe kur ve örnek hesap cetveli.

Üst üste dizilmiş renkli konteynerler, ithal ürün maliyet kalemlerini temsil ediyor

Yaklaşık maliyet, ihale onay belgesinden önce idarenin her türlü fiyat araştırmasını yaparak KDV hariç hesapladığı ve dayanaklarıyla birlikte bir hesap cetvelinde gösterdiği öngörülen bedeldir. Mal alımlarında hesap; kamu kurumlarından alınan fiyatlar, piyasadan istenen fiyat bildirimi veya proformalar, resmî fiyat listeleri ve endeksle güncellenmiş geçmiş alım bedelleri kullanılarak yapılır (Mal Alımı İhaleleri Uygulama Yönetmeliği md. 8). Gerçek piyasa fiyatını yansıtmayan fiyatlar değerlendirmeye alınmaz ve bunun gerekçesi cetvele yazılır.

Bu rehberde yasal çerçeveyi kısaca özetleyip asıl soruya, yani ithal veya niş bir ürün için sağlam bir yaklaşık maliyetin adım adım nasıl kurulacağına odaklanıyoruz.

Yaklaşık maliyet neden bu kadar kritik?

Yaklaşık maliyet ihale sürecinin neredeyse her kararına girdi sağlar. Uygulanacak ihale usulü ve ilan süreleri, yaklaşık maliyetin eşik değerlerle karşılaştırılmasıyla belirlenir. Doğrudan teminde 22/d limitinin aşılıp aşılmadığı, pazarlıkta 21/f sınırı yine bu tutara bakılarak değerlendirilir. İhale komisyonu teklifleri yaklaşık maliyetle karşılaştırır; Kamu İhale Genel Tebliği’nin 16.3 maddesi, yaklaşık maliyetin üzerindeki tekliflerde komisyonun hesapta değerlendirilmeyen bir husus olup olmadığını ve güncellemenin doğru yapılıp yapılmadığını sorgulamasını ister.

Gerçeğin altında hesaplanmış bir yaklaşık maliyet bütün tekliflerin üstte kalmasına ve ihalenin iptaline yol açabilir. Şişirilmiş bir yaklaşık maliyet ise usul seçimini ve bütçe planlamasını bozar, denetimde de soru işareti doğurur. Her iki durumda da kaybedilen şey zamandır.

Yasal dayanak: Kanun md. 9 ve Mal Alımı Yönetmeliği md. 7-8

4734 sayılı Kanun’un 9. maddesi ilkeyi koyar: ihaleden önce idarece her türlü fiyat araştırması yapılarak KDV hariç yaklaşık maliyet belirlenir ve dayanaklarıyla bir hesap cetvelinde gösterilir. Yaklaşık maliyet ilanlarda yer almaz ve isteklilere açıklanmaz.

Mal Alımı İhaleleri Uygulama Yönetmeliği bu ilkeyi ayrıntılandırır:

Madde Düzenleme
7/1 Yaklaşık maliyet ihale onay belgesinden önce, KDV hariç hesaplanır ve hesap cetvelinde gösterilir.
7/3 Kısmi teklife açık alımlarda her kısım için ayrı yaklaşık maliyet hesaplanır.
7/4 Özel imalat gerektiren alımlarda işçilik, malzeme ve diğer unsurlar dikkate alınır.
7/5 İhale komisyonu yaklaşık maliyeti teklif fiyatlarıyla birlikte açıklar; öncesinde açıklanamaz.
7/6 Teknik şartname danışmanlık hizmetiyle hazırlatılıyorsa yaklaşık maliyet de aynı hizmet sunucusuna hesaplatılabilir.
7/7 Komisyon, ihale tarihine kadar değişiklik olduğunu belirlerse gerekçesini yazarak güncellenmiş tutarı dikkate alır.
8/1 Fiyat istenirken malın niteliği, miktarı, teslim süresi, nakliyesi, sigortası ve diğer özel şartları belirtilir; KDV hariç fiyat istenir.
8/2 Kullanılan her bilgi ve belge cetvelin ekine konur; değerlendirme dışı bırakılan fiyatların gerekçesi yazılır.
8/3 Fiyat kaynakları (a)-(d) bentlerinde sayılır.

Doğrudan teminde ayrı bir hesap cetveli zorunluluğu yoktur; Doğrudan Temin Tebliği’ne göre onay belgesinde gerektiğinde yaklaşık maliyete yer verilir ve fiyat araştırması belgeleri onay belgesine eklenir.

Fiyat kaynakları: kamu fiyatları, piyasa araştırması, diğer kaynaklar

Yönetmelik’in 8. maddesinin üçüncü fıkrası idareye beş kaynak tanır ve bunların biri, birkaçı veya tamamı kullanılabilir:

  • (a) Kamu kurum ve kuruluşları ile kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarından fiyat istemek.
  • (b) Malı üreten veya pazarlayan gerçek ya da tüzel kişilerden fiyat bildirimi veya proforma fatura istemek.
  • (c) Bütçe Uygulama Talimatları ve Sağlık Uygulama Tebliğlerindeki fiyatlar. Bu fiyatlarda KDV veya farklı nitelikte giderler varsa indirilir.
  • (ç) İdarenin daha önceki alımları. Sözleşme bedeli endeks veya TÜİK endeksleriyle güncellenir; döviz ile yapılmış alımlarda TCMB döviz alış kuru veya çapraz kur üzerinden güncelleme yapılabilir.
  • (d) Kamu kurumlarının ve meslek kuruluşlarının internet sitelerinde yayımlanan fiyatlar.

Niş ve ithal ürünlerde pratikte en çok (b) ve (ç) kullanılır. Kamu fiyat listesi çoğu zaman bulunmaz, ürün düzenli alınmadığı için de karşılaştırılabilir kamu verisi azdır. Bu durumda proformanın kalitesi, yaklaşık maliyetin kalitesini doğrudan belirler.

Piyasa araştırması yazısında mutlaka olması gerekenler

Fiyat isteme yazısı ne kadar netse, gelen fiyatlar o kadar karşılaştırılabilir olur. Belirsiz bir yazıya bir firma yalnızca cihaz bedeliyle, diğeri kurulum ve eğitim dahil cevap verir; iki fiyatın ortalaması hiçbir şeyi temsil etmez.

Teknik özellik ve standart

Yazıya teknik şartname taslağını ekleyin veya temel değerleri madde madde yazın. Ürün bir standarda uygunluk gerektiriyorsa standardın adını ve numarasını belirtin. Muadil kabul edilecekse bunu açıkça yazın ve firmalardan teklif ettikleri marka ve modeli bildirmelerini isteyin. Bu, hem gelen fiyatların aynı şeyi karşıladığını kontrol etmenizi sağlar hem de şartnamenin piyasada birden fazla ürünle karşılanıp karşılanmadığını görmenize yardım eder. Şartnameyi işlevsel kriterlerle yazmanın inceliklerini teknik şartname rehberimizde anlattık.

Teslim yeri, kurulum, eğitim, garanti

Yönetmelik’in 8/1 maddesi fiyat isterken teslim süresinin, nakliyenin, sigortanın ve diğer özel şartların belirtilmesini zorunlu tutar. Yazıda en az şunlar bulunmalı:

  • Teslim yeri (kurumun adresi, bina ve kat bilgisi gerekiyorsa)
  • Teslim süresi veya istenen teslim tarihi
  • Kurulum, devreye alma ve eğitim isteniyorsa kapsamı ve katılımcı sayısı
  • Garanti süresi ve garanti kapsamındaki servis şartları
  • Yedek parça ve sarf malzemesi temin taahhüdü isteniyorsa süresi
  • Fiyatın KDV hariç ve kalem bazında verilmesi talebi
  • Döviz cinsinden fiyat kabul edilip edilmeyeceği
  • Fiyatın geçerlilik (opsiyon) süresi

İthal ürünlerde yaklaşık maliyet: kur, navlun, gümrük

İthal bir ürünün yaklaşık maliyeti, yurt dışındaki fabrika fiyatından çok daha fazlasını içerir. İdare ürünü kendi adresinde, kurulmuş ve garantisi başlamış olarak alacaksa yaklaşık maliyet de bu teslim şeklini yansıtmalıdır. Türkiye’de yerleşik bir tedarikçiden alınan proforma genellikle bu kalemleri zaten kapsar; yurt dışındaki üreticiden gelen bir fiyat ise çoğunlukla fabrika teslimidir ve tek başına karşılaştırmaya uygun değildir.

Kalem kalem bakıldığında ithal bir üründe hesaba girmesi gerekenler:

  1. Ürün bedeli (üretici veya satıcı fiyatı)
  2. Uluslararası taşıma ve sigorta
  3. Gümrük vergisi ve varsa ek mali yükler (GTİP ve menşeye göre değişir)
  4. Gümrük müşavirliği, liman veya havalimanı ve antrepo giderleri
  5. Yurt içi taşıma ve kuruma teslim
  6. Kurulum, devreye alma ve eğitim
  7. Tedarikçinin finansman, kur riski ve hizmet bedeli

İthalatta ödenen KDV bu listeye girmez; yaklaşık maliyet KDV hariç hesaplanır. Kapıya teslim maliyetin nasıl kurulduğunu tedarikçi tarafından ayrıntılı görmek isterseniz ithalat maliyeti hesaplama yazısı tamamlayıcı olacaktır.

Kur konusunda: Mevzuat yaklaşık maliyetin hesaplanmasında belirli bir kur türü öngörmez. Yönetmelik eski alımların güncellenmesinde TCMB döviz alış kurunu veya çapraz kuru anar; EKAP’taki doğrudan temin e-fiyat tekliflerinde de çevrim TCMB döviz alış kuru üzerinden yapılır. Tutarlılık açısından aynı kuru kullanmanızı, kurun türünü ve tarihini hesap cetvelinde yazmanızı öneririz. Döviz bazlı ürünlerde hesap ile ihale tarihi arasında belirgin bir kur hareketi olursa Yönetmelik’in 7/7 maddesi komisyona gerekçeli güncelleme imkânı verir.

Örnek senaryo: hesap cetveli

Aşağıdaki örnek kurgusaldır; rakamlar yöntemi göstermek için seçilmiş temsilî değerlerdir, gerçek bir ürünün fiyatı değildir.

Bir idare, laboratuvarı için kurulum ve iki günlük eğitim dahil bir ölçüm cihazı almak istiyor. Üç kaynaktan fiyat isteniyor ve bir de idarenin üç yıl önceki benzer alımı var.

Kaynak Kapsam Fiyat (KDV hariç) Değerlendirme
A firması (Türkiye) Cihaz, kuruma teslim, kurulum, eğitim, 2 yıl garanti 1.180.000 TL Değerlendirmeye alındı
B firması (Türkiye) Cihaz, kuruma teslim, kurulum, eğitim, 2 yıl garanti 1.240.000 TL Değerlendirmeye alındı
C firması (yurt dışı üretici) Yalnızca fabrika teslim cihaz bedeli 21.000 EUR Kapsam farklı; tek başına alınmadı
İdarenin önceki alımı Benzer model, kurulum dahil 610.000 TL (güncellenmiş: 1.150.000 TL) Endeksle güncellendi, destekleyici veri

C firmasının fiyatını kullanmak isteyen idare iki yol izleyebilir. Ya aynı firmadan kuruma teslim ve kurulum dahil bir fiyat ister, ya da cetvelde fabrika fiyatının üzerine taşıma, gümrük işlemleri, yurt içi teslim ve kurulum kalemlerini dayanaklarıyla ekler. Dayanak gösterilemiyorsa bu fiyatı değerlendirme dışı bırakıp gerekçesini yazmak daha sağlıklıdır.

Örnekte A ve B fiyatlarının ortalaması 1.210.000 TL, güncellenmiş geçmiş alım 1.150.000 TL’dir. İdare, yaklaşık maliyeti iki güncel piyasa fiyatının ortalaması olarak belirleyip geçmiş alımı destekleyici bilgi olarak cetvele ekleyebilir. Hangi yöntemi seçerseniz seçin, cetvelde yöntemi tek cümleyle yazın: “Kapsamı şartnameyle aynı olan iki fiyatın aritmetik ortalaması alınmıştır” gibi.

Yaklaşık maliyetin gizliliği ve güncellenmesi

Kanun’un 9. maddesi yaklaşık maliyetin isteklilere veya ihale süreciyle resmî ilişkisi olmayan kişilere açıklanmasını yasaklar. Fiyat isteme yazısında ihalenin bütçesini veya hedef fiyatı belirtmek bu kuralla çelişir. Proforma veren firmalarla yazışmalarda da yaklaşık maliyete dair bilgi paylaşılmamalıdır.

Açıklama anı Yönetmelik’in 7/5 maddesinde belirlenmiştir: ihale komisyonu yaklaşık maliyeti teklif fiyatlarıyla birlikte açıklar, pazarlık usulünde ise son yazılı fiyat teklifleriyle birlikte. Kısmi teklife açık ihalelerde Genel Tebliğ’in 16.2.6 maddesine göre toplam tutar ile her kısmın tutarı ayrı ayrı açıklanır.

Güncelleme için zamanlamaya dikkat edin. Fiyat araştırması ile ihale tarihi arasında aylar varsa, özellikle döviz bazlı ürünlerde fiyatlar değişmiş olabilir. Komisyonun güncelleme yetkisi vardır, ancak bu yetki gerekçeyle kullanılmalıdır; gerekçesiz bir güncelleme denetimde zayıf nokta olur.

Sık yapılan 7 hata

  1. Kapsamı farklı fiyatları ortalamak. Fabrika teslim fiyat ile kurulum dahil fiyat aynı cetvelde ortalanmaz.
  2. KDV dahil fiyatla hesap yapmak. Gelen fiyatın KDV durumunu teyit edin; KDV dahil ise ayıklayın.
  3. Teknik tanımı göndermemek. Firmalar farklı modelleri fiyatlar, karşılaştırma anlamını yitirir.
  4. Değerlendirme dışı bırakılan fiyatın gerekçesini yazmamak. Yönetmelik 8/2 bunu açıkça ister.
  5. Eski alımı güncellemeden kullanmak. Geçmiş sözleşme bedeli endeksle güncellenmeden bugünün fiyatı sayılmaz.
  6. Kur ve tarih bilgisini atlamak. Döviz fiyatlarında hangi kurun hangi tarihte kullanıldığı cetvelde yoksa hesap tekrar edilemez.
  7. Hedef fiyat paylaşmak. Yaklaşık maliyetin veya bütçenin firmalara iletilmesi Kanun’un 9. maddesine aykırıdır.

Hesap cetvelini imzaya göndermeden önce kontrol listesi

  • Fiyat isteme yazısında teknik tanım, miktar, teslim yeri ve süresi, nakliye, sigorta, kurulum, eğitim ve garanti yazılı.
  • Bütün fiyatlar KDV hariç ve kalem bazında.
  • Gelen fiyatların kapsamı şartnameyle karşılaştırıldı; farklı kapsamlılar ayıklandı veya tamamlandı.
  • Değerlendirme dışı bırakılan fiyatların gerekçesi cetvele yazıldı.
  • Döviz fiyatlarında kur türü ve tarihi belirtildi.
  • Geçmiş alımlar endeks veya kurla güncellendi.
  • Kısmi teklife açık alımda her kısım için ayrı yaklaşık maliyet hesaplandı.
  • Hesap yöntemi tek cümleyle cetvelde açıklandı.
  • Bütün dayanak belgeler cetvelin ekinde.

Anka bu süreçte ne yapar?

Kamu kurumlarının piyasa araştırmalarına, özellikle ithal ve şartnamesi ayrıntılı ürünlerde, düzenli olarak fiyat bildirimi veriyoruz. Proformalarımızı idarenin fiyat isteme yazısındaki başlıklara göre hazırlıyor; ürün bedelini, kuruma teslimi, kurulum ve eğitimi ayrı kalemler halinde KDV hariç gösteriyor, teklif ettiğimiz marka ve modeli teknik föyüyle birlikte ekliyoruz. Döviz bazlı ürünlerde fiyatın para birimini ve geçerlilik süresini açıkça yazıyoruz. Teslim süresini ise şartnameyi inceledikten sonra net bir tarih olarak bildiriyoruz. Yurt dışındaki üreticilere Almanya’daki şirketimiz Mistral Trade GmbH ve Avrupa, Asya ve Amerika’daki üretici ağımız üzerinden doğrudan ulaştığımız için kapıya teslim maliyetin bütün kalemlerini tek proformada toplayabiliyoruz. Kamu tarafındaki çalışma biçimimizi kamu kurumlarına tedarik sayfasında özetledik.

Talebinizi iletin →

Sık sorulan sorular

Yaklaşık maliyet için en az kaç firmadan fiyat alınmalı?

4734 sayılı Kanun ve Mal Alımı İhaleleri Uygulama Yönetmeliği asgari bir sayı belirlemez. Yönetmelik, gerçek piyasa fiyatını yansıtmayan fiyat bildirimlerinin değerlendirmeye alınmamasını ister; bu nedenle karşılaştırma yapılabilecek sayıda, aynı teknik tanıma dayanan fiyat toplamak gerekir.

Yaklaşık maliyet KDV dahil mi hesaplanır?

Hayır. Kanun'un 9. maddesi ve Yönetmelik'in 7. maddesi yaklaşık maliyetin KDV hariç hesaplanmasını öngörür. Fiyat isterken de KDV hariç fiyat bildirilmesi istenir.

Döviz cinsinden proforma nasıl TL'ye çevrilir?

Yaklaşık maliyet için mevzuat ayrı bir kur türü belirlemez. Yönetmelik, eski alımların güncellenmesinde TCMB döviz alış kuru veya çapraz kuru anar; aynı kuru tutarlı biçimde kullanmanız ve kurun türünü ve tarihini hesap cetvelinde yazmanız önerilir.

Yaklaşık maliyet ihale öncesi isteklilere açıklanır mı?

Hayır. Kanun'un 9. maddesine göre yaklaşık maliyet ilanlarda yer almaz ve isteklilere açıklanmaz. Mal Alımı Yönetmeliği'ne göre ihale komisyonu yaklaşık maliyeti teklif fiyatlarıyla birlikte açıklar.

Tek üreticisi olan üründe yaklaşık maliyet nasıl belirlenir?

Üreticinin veya satış kanalının proformasına ek olarak, varsa idarenin ya da başka kamu kurumlarının önceki alım bedelleri endeksle güncellenerek kullanılabilir. Tek fiyata dayanıldığında bunun gerekçesi hesap cetvelinde yazılmalıdır.

Kaynaklar

  1. Mevzuat Bilgi Sistemi — 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu
  2. Mevzuat Bilgi Sistemi — Mal Alımı İhaleleri Uygulama Yönetmeliği
  3. Mevzuat Bilgi Sistemi — Kamu İhale Genel Tebliği
  4. Resmî Gazete — Doğrudan Temin Yöntemiyle Yapılacak Alımlara İlişkin Tebliğ, 11.07.2023

Mevzuat ve tutarlar değişebilir; işlem yapmadan önce ilgili resmî kaynağın güncel hâlini kontrol edin.